क्रियाकलाप ३.५ समावेशी विद्यालय केस अध्ययन। (३० मिनेट)

समावेशी विद्यालयको केस अध्ययनहरू मध्ये एउटा पढ्नुहोस् (वा सुन्नुहोस्) । तपाईंले यी केसहरु पढ्दा तलका प्रश्नहरूसँग सम्बन्धित केही विचारहरू तपाईंको सिकाइ जर्नलमा नोट गर्नुहोस् र आफ्ना साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस्:

- यस विद्यालयको कुन विशेषताले यसलाई समावेशी बनाउँछ?

- तपाइँको आफ्नै विद्यालयमा कुन विचारहरू प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ? तपाईको विद्यालयमा के गाह्रो हुन सक्छ?

केस अध्ययन १:  त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालय

त्रिभुवन माध्यमिक विद्यालय एउटा सरकारी विद्यालय हो । यस विद्यालयले प्राथमिक तहमा विशेष आवश्यकता शिक्षा र समावेशी शिक्षा दुवै प्रदान गर्दछ । त्यहाँ माध्यमिक तह पनि छ । प्राथमिक तहमा एक स्रोत शिक्षकसहित ६ जना शिक्षक छन् । आठ जना अपाङ्गता भएका बालबालिका र एक स्रोत शिक्षकसहितको स्रोत कक्षा छ । विद्यालयमा आवासीय सुविधा छैन । आवास उपलब्ध गराउनको लागि छुट्याएको पैसा स्थानीय यातायातका लागि बालबालिकालाई दिइन्छ।

विद्यालयमा तीन प्रकारका अपाङ्गता भएका बालबालिका (दृष्टीविहिन, शारीरिक अपाङ्गता र मानसिक रूपमा अपाङ्गता भएका) अध्ययनरत छन् । प्राथमिक खण्डमा ३०० बालबालिका छन्, जसमध्ये आठ (पाँच केटा र तीन केटी) विशेष आवश्यकताहरू छन् । सबै बच्चाहरूले एउटै तालिका पालना गर्छन् । अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरूले आफ्नो अध्ययन, गृहकार्य र खेल क्रियाकलापहरुमा आफ्ना साथीहरूबाट सहयोग पाउँछन् । अपाङ्गता भएका बालबालिकाको दैनिक कार्यतालिकाको अवलोकनले उनीहरूमा राम्रोसँग आत्म-सहायता सीपहरू विकास भएको देखियो ।  अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरू खेल्न मन पराउने, अनुशासित र कडा परिश्रम गर्ने र आफ्नो घरको काम नियमित रूपमा गर्ने गरेको पाइयो । तिनीहरू रचनात्मक र जिज्ञासु थिए, र कक्षा-स्तरको दक्षताहरू हासिल गरे।

शिक्षक/ सहजकर्ताहरू मेहनती र समर्पित हुन्छन् । तिनीहरूले प्रत्येक बालबालिकाको अभिलेख अलग-अलग राख्छन्, र बाल-केन्द्रित शिक्षण-सिकाइ प्रक्रिया अपनाउछन् । कहिलेकाहीँ सामूहिक सिकाई प्रयोग गरिन्छ । शिक्षकहरूले कक्षाकोठामा मात्र नभई कक्षा बाहिर पनि आवश्यक मात्रामा ध्यान दिन सक्दो प्रयास गर्छन् ।

विगतमा अपाङ्गता भएका बालबालिकाका अभिभावकहरूलाई शिक्षाको महत्त्वबारे राम्ररी जानकारी थिएन । नियतिले गर्दा छोराछोरी अपाङ्ग भएको उनीहरुको विश्वास छ । तर, सामुदायिक अगुवा र शिक्षकहरूले चेतना जगाउने कामपछि उनीहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई विद्यालयमा भर्ना गरे । उनीहरू अहिले आफ्ना बालबालिकाको प्रदर्शन, शिक्षक र विद्यालयका अन्य बालबालिकाको मनोवृत्तिबाट खुसी छन् ।

दृष्टि र शारीरिक अपाङ्गता भएका बालबालिकाका अभिभावकहरू समावेशी विद्यालयको पक्षमा छन्, किनकि उनीहरूले विद्यालयमा भर्ना भएपछि आफ्ना बालबालिकाको विकासमा सकारात्मक परिवर्तनलाई स्वीकार गर्छन् । तर, मानसिक रूपमा कमजोर भएका बालबालिकाका अभिभावकहरू आफ्ना बालबालिकाको कार्यसम्पादन र शिक्षक तथा साथीभाइको मनोवृत्तिबाट सन्तुष्ट भए पनि आफ्ना बालबालिकाका लागि विशेष विद्यालय शिक्षा राम्रो हुने विश्वास गर्छन् । उनीहरूलाई लाग्छ कि उनीहरूका बच्चाहरूको सिकाइको गति अन्य बालबालिकाको जस्तै छैन । विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्षका अनुसार समावेशी शिक्षा कार्यान्वयन गर्न अझै धेरै गर्न बाँकी छ । कानून र नियमहरूले विद्यालय सुविधाहरू अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरूको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ । बालबालिकामा हुने अपाङ्गता पहिचानका लागि शिक्षकलाई तालिम दिनुपर्छ । उनीहरूलाई यी बालबालिकाहरूसँग सञ्चार र मूल्याङ्कन गर्नको लागि उपयुक्त भाषा र शिक्षण विधिहरूको प्रयोगमा तालिम पनि आवश्यक छ।

केस अध्ययन २ : बिद्यासागर विद्यालय

बिद्यासागर विद्यालय शहरी क्षेत्रका सीमान्तकृत समुदायका बालबालिकाको औपचारिक शैक्षिक आवश्यकता पूरा गर्न सन् १९९३ मा स्थापना भएको थियो । विद्यालय शिशुकक्षा र प्राथमिक तहबाट सुरु भयो । आवेदनको संख्या बढ्दै गएको र प्राथमिक तह उत्तीर्णलाई समायोजन गर्न यसले कक्षा ९ सम्म कक्षा शुरु गरिसकेको छ । अब कक्षा १२ सम्म कक्षा थप्ने योजना छ । समयसँगै विद्यालयका प्रशासक र शिक्षकहरूले अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई समावेश गर्ने निर्णय गरियो । शारीरिक र मानसिक रूपमा अशक्त बालबालिकालाई नियमित कक्षाकोठामा समावेश गर्ने यो नेपालको पहिलो विद्यालय थियो ।

विद्यालयको कार्यतालिका अनुसार अपाङ्गता भएका बालबालिका र अरूले नियमित कक्षाकोठामा सँगै अध्ययन गर्छन् । कक्षा कोठाहरू प्रशस्त छन् । शिक्षक-विद्यार्थी अनुपात कडाईका साथ कायम राखिएको छ ताकि शिक्षकहरूलाई कामको ओभरलोड नहोस् र सबैलाई ध्यान दिन सकून् । विद्यालयले परम्परागत पङ्क्तिमा बस्ने व्यवस्था त्यागेको छ; बच्चाहरू आम्ने साम्ने र समूहमा बस्छन् । कक्षाकोठामा पढाइ, गणित, परियोजना कार्य, आदिका लागि सिकाइ कुनाहरू छन् । साथै, स्रोत कक्षामा अपाङ्गता भएका बालबालिकाहरूका लागि दिनको एकदेखि दुई घण्टा व्यक्तिगत रूपमा पढाइ उपलब्ध छ । एक विशेष शिक्षा संयोजकले स्रोत कक्षामा अपाङ्गता भएका बच्चाहरूसँग काम गर्दछन्, र कक्षा शिक्षकलाई योजना र शिक्षण रणनीतिहरूमा सहायता गर्दछ । उनी दृष्टिविहीन विद्यार्थीहरूलाई ब्रेल लेख्न सिकाउँछन्, र मानसिक रूपमा अपाङ्गता भएकाहरूसँग नजिकबाट काम गर्छन् । कक्षा शिक्षक र विशेष शिक्षा संयोजकले व्यक्तिगत पाठ योजनाहरू तयार गर्छन् । कक्षा शिक्षकलाई मद्दत गर्न कक्षा सहायकहरू पनि छन् ।

अहिले प्राथमिक तहमा नौ जना अपाङ्गता भएका बालबालिका छन् । पाँच केटी र चार केटा छन् । दुईजना शारीरिक रूपमा अपाङ्ग, चारजना मानसिक रूपमा अपाङ्ग र तीन जना दृष्टिविहीन छन्। अपाङ्गता नभएका बालबालिकाहरूलाई अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई सम्मान गर्न र उनीहरूको क्षमतामा ध्यान दिन सिकाइन्छ । सबै बालबालिका सँगै खेल्छन् । दृष्टि र शारीरिक अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई सामूहिक वा परियोजना कार्यमा कुनै समस्या छैन ।

विद्यालयमा क्रियाकलापमा आधारित शिक्षाको अभ्यास गरिन्छ । बालबालिकाहरू सामूहिक कामका साथै व्यक्तिगत काममा संलग्न हुन्छन् । शिक्षकहरूले कोर्स पूरा गर्न कम जोड दिन्छन्, र प्रत्येक बच्चाको सिक्ने क्षमतामा बढी ध्यान दिन्छन् । तिनीहरू परियोजना कार्य र फिल्ड वर्कमा पनि संलग्न छन् । मानसिक रूपमा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीहरूको वर्षको अन्त्यमा एउटै परीक्षाको सट्टा निरन्तर मूल्याङ्कन हुन्छ । अन्य विद्यार्थीहरूको पनि निरन्तर मूल्याङ्कन हुन्छ, र कक्षा ३ सम्म वर्षको अन्त्यमा कुनै अन्तिम परीक्षा हुँदैन । आमाबाबु र शिक्षकहरूले आवधिक रूपमा र अभिभावक-शिक्षक बैठकहरूमा प्रत्येक बच्चाको मूल्याङ्कनका विषयमा छलफल गर्छन् ।